مرکز بهداشت غرب تهران

 خانم مهشید لویزه ، کارشناس مسئول واحد بهبود تغذیه مرکز بهداشت غرب، در گفت و گو با خبرنگار روابط عمومی مرکز بهداشت غرب گفت : محور روده-مغز یا GBA، یک شبکه ارتباطی دوطرفه بین دستگاه گوارش و سیستم عصبی مرکزی است. یعنی مغز بر عملکرد روده تأثیر می‌گذارد و برعکس، روده نیز از طریق میکروبیوتای خود و متابولیت‌هایی که تولید می‌کند، بر مغز و رفتار ما اثر می‌گذارد. این ارتباط از طریق مسیرهای عصبی، هورمونی و ایمنی برقرار می‌شود و امروزه ثابت شده که میکروبیوتای روده، نقشی تعیین‌کننده در این تعامل دارد؛ به‌طوری که برخی محققان از میکروبیوتای روده به عنوان «حافظ صلح مغز» یاد می‌کنند.

تریپتوفان در این میان چه نقشی دارد؟

 تریپتوفان یک اسید آمینه ضروری است؛ یعنی بدن ما توانایی ساخت آن را ندارد و باید از طریق رژیم غذایی دریافت شود. این ماده، تنها پیش‌ساز سروتونین است که به عنوان یک انتقال‌دهنده عصبی کلیدی، نقش بسیار مهمی در تعدیل خلق‌وخو، خواب، اشتها و حتی پردازش درد دارد. جالب است بدانید که بیش از ۹۰ درصد سروتونین بدن در دستگاه گوارش تولید می‌شود و فقط ۵ تا ۱۰ درصد آن در مغز است. اما سروتونین محیطی به دلیل ساختارش، نمی‌تواند از سد خونی-مغزی عبور کند و این یعنی دو مخزن مجزا از سروتونین داریم که هرکدام وظایف خاص خود را انجام می‌دهند.

 پس میکروبیوتای روده چگونه بر متابولیسم تریپتوفان تأثیر می‌گذارد؟

 سؤال بسیار خوبی است. میکروبیوتای روده، یعنی همان میکروب‌های مفیدی که در دستگاه گوارش ما زندگی می‌کنند، تأثیر شگرفی بر در دسترس بودن و متابولیسم تریپتوفان دارند. برخی از باکتری‌های مفید مانند لاکتوباسیلوس و بیفیدوباکتریوم، می‌توانند مستقیماً تریپتوفان را به سروتونین تبدیل کنند. همچنین برخی سویه‌های پروبیوتیک، مانند لاکتوباسیلوس کازئی، به‌طور غیرمستقیم با افزایش بیان آنزیم TPH1، سنتز سروتونین در روده بزرگ را تقویت می‌کنند. به عبارت ساده‌تر، میکروبیوتای سالم، کارخانه تولید سروتونین را پرمحصول‌تر می‌کند.

 متابولیت‌های تریپتوفان چه تأثیری بر سلامت دارند؟

 تریپتوفان از سه مسیر اصلی متابولیزه می‌شود:۱. مسیر سروتونین که به تولید سروتونین و سپس ملاتونین (هورمون خواب) منجر می‌شود.۲. مسیر کینورنین که محصولاتی مانند کینورنین و نیاسین (ویتامین B3) تولید می‌کند.۳. مسیر میکروبی که به تولید ترکیبات اندولیک، تریپتامین و سایر متابولیت‌های مؤثر بر مغز و سیستم ایمنی منجر می‌شود.

هرکدام از این مسیرها تحت تأثیر ترکیب میکروبیوتا، وضعیت تغذیه و حتی دریافت ریزمغذی‌هایی مانند ویتامین B6 قرار دارند. به عنوان مثال، کمبود ویتامین B6 می‌تواند متابولیسم تریپتوفان را مختل کند.

اختلال در متابولیسم تریپتوفان با چه بیماری‌هایی مرتبط است؟

 شواهد محکمی وجود دارد که اختلال در میکروبیوتای روده و متابولیسم تریپتوفان، با طیف وسیعی از بیماری‌ها مرتبط است. از جمله سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)، اختلالات عصبی-روانی مانند افسردگی اساسی، اختلال طیف اوتیسم (ASD) و حتی اختلالات اضطرابی. به همین دلیل، محور روده-مغز به یکی از داغ‌ترین موضوعات تحقیقاتی در دنیا تبدیل شده است.

 چه توصیه‌های تغذیه‌ای برای حفظ این محور دارید؟

 توصیه اول من، توجه به تنوع غذایی و مصرف منابع غنی از تریپتوفان است. این ماده در غذاهای پروتئینی مانند مرغ، بوقلمون، تخم‌مرغ، ماهی، لبنیات، مغزها، دانه‌ها و حبوبات یافت می‌شود. نکته دوم، مصرف منظم پروبیوتیک‌ها مانند ماست پروبیوتیک، کفیر و مکمل‌های پروبیوتیک برای تقویت میکروبیوتای مفید است. نکته سوم، پرهیز از رژیم‌های پرچرب است که تحقیقات نشان داده متابولیت‌های مفید تریپتوفان را کاهش می‌دهند. همچنین توجه به دریافت کافی ویتامین B6 به عنوان کوفاکتور متابولیسم تریپتوفان، بسیار اهمیت دارد. مادران شیرده نیز بدانند که شیر مادر نه تنها منبع تغذیه است، بلکه به بلوغ میکروبیوتای روده کودک نیز کمک شایانی می‌کند.

 سخن پایانی؟

 خیلی خوشحالم که این فرصت فراهم شد تا درباره این موضوع مهم صحبت کنیم. از همه شهروندان می‌خواهم که نگاه تازه‌ای به تغذیه خود داشته باشند. تغذیه سالم فقط برای تأمین انرژی نیست؛ بلکه با تأثیر بر میکروبیوتای روده، مستقیماً بر سلامت روان، خلق‌وخو، کیفیت خواب و حتی عملکرد شناختی ما تأثیر می‌گذارد. یک روده سالم، یعنی یک مغز سالم و یک زندگی باکیفیت‌تر.

 از شما و همکارانتان که با این دقت و تعهد علمی در مسیر ارتقای سلامت جامعه گام برمی‌دارید، سپاسگزارم.