مرکز بهداشت غرب تهران

به گزارش روابط عمومی مرکز بهداشت غرب تهران روز سه‌شنبه، ۲۹ اردیبهشت‌ ماه ۱۴۰۵، در راستای شعار هفته ملی سلامت با محوریت «تاب‌آوری نظام سلامت و مدیریت علمی در بحران»، دوره آموزشی ویژه سفیران سلامت دانشجویی دانشکده هوایی ستاری، با هماهنگی واحد آموزش سلامت و به‌صورت آنلاین برگزار شد. این دوره که با تدریس آقای مولایی‌پور، روانشناس مرکز بهداشت غرب، طراحی و اجرا گردید، تلاش داشت تا دانشجویان را برای مواجهه هوشمندانه با چالش‌های روانی ناشی از جنگ و پساجنگ، آماده سازد.

واقعیت تلخ این است که در ساختار آموزشی بسیاری از مراکز علمی، سلامت روان دانشجویان به‌ویژه در مواجهه با بحران‌های امنیتی و نظامی، همچنان به‌عنوان یک اولویت مغفول مانده است؛ مدیران آموزشی گمان می‌کنند با تأمین امکانات فیزیکی و برگزاری چند جلسه توجیهی، وظیفه خود را در قبال آرامش روانی دانشجویان انجام داده‌اند؛ درحالی‌که بزرگ‌ترین آسیب‌ها، نه از کمبود تجهیزات، بلکه از «فشارهای روانی خاموش، اضطراب ناشی از ناامنی و ناتوانی در مدیریت استرس» سرچشمه می‌گیرد که به‌تدریج سرمایه‌های انسانی کشور را تحلیل می‌برد.اینجاست که اهمیت حیاتی «توانمندسازی روانی و تاب‌آوری» مشخص می‌شود؛ موضوعی که به‌عنوان حلقه مفقوده مدیریت بحران در نظام آموزشی عالی کشور، همچنان نیازمند توجهی عمیق‌تر و عملی‌تر است.

تاب‌آوری روانی چیست؛ از شناخت استرس تا بازگشت به تعادل

تاب‌آوری (Resilience) به معنای توانایی فرد برای سازگاری مثبت در مواجهه با سختی‌ها، تروماها، تنش‌ها و بحران‌هاست. این مفهوم، برخلاف باور عمومی که آن را یک ویژگی ذاتی و غیرقابل‌اکتساب می‌دانند، مهارتی است که می‌توان از طریق آموزش، تمرین و حمایت‌های روانی‌اجتماعی در افراد تقویت کرد. در شرایط بحرانی مانند جنگ، حملات نظامی یا ناامنی‌های گسترده، افرادی که از تاب‌آوری روانی بالاتری برخوردارند، نه‌تنها عملکرد شناختی و تصمیم‌گیری بهتری دارند، بلکه سلامت جسمانی آنان نیز در برابر بیماری‌های روان‌تنی مقاوم‌تر می‌شود.امروزه متخصصان حوزه‌های گوناگون ازجمله روانشناسی، روانپزشکی، علوم تربیتی و مدیریت بحران بر این باورند که آموزش تاب‌آوری به دانشجویان و جوانان، سرمایه‌گذاری راهبردی برای آینده هر کشور محسوب می‌شود؛ زیرا آنان نه‌تنها مدیران و تصمیم‌سازان فردای جامعه هستند، بلکه در زمان بحران، نقش کلیدی در حفظ آرامش خانواده و اجتماع ایفا می‌کنند.

ضرورت آموزش روانی در شرایط جنگ و پساجنگ

جنگ، علاوه بر تلفات و خسارت‌های ملموس فیزیکی، آثار عمیق و گاه جبران‌ناپذیری بر سلامت روان جامعه بر جای می‌گذارد. مطالعات بین‌المللی نشان داده است که در مناطق درگیر جنگ، شیوع اختلالات روانی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و سوگ پیچیده، به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد و این آثار حتی پس از پایان درگیری‌های نظامی نیز سال‌ها باقی می‌ماند. دانشجویان به‌عنوان قشر پویا و تأثیرپذیر جامعه، در صورت عدم آموزش لازم، در برابر این آسیب‌ها بسیار آسیب‌پذیر هستند.

دوره آموزشی برگزارشده در دانشکده هوایی ستاری، دقیقاً با همین نگاه طراحی شده است تا سفیران سلامت دانشجویی به‌عنوان حلقه‌های ارتباطی میان نظام سلامت و سایر دانشجویان، بتوانند:

• نشانه‌های هشداردهنده استرس و اضطراب را در خود و همسالانشان تشخیص دهند.
• راهکارهای علمی و عملی برای کاهش فشارهای روانی ناشی از جنگ و فضای پساجنگ را فراگیرند.
• تکنیک‌های حفظ سلامت روان مانند تنفس عمیق، مدیریت افکار منفی، تنظیم هیجانات و ایجاد شبکه حمایت اجتماعی را به‌کار گیرند.
• نقش سفیر سلامت را در انتقال پیام‌های آرامش‌بخش به سایر دانشجویان ایفا کنند.

از شعار تا عمل؛ چرا برگزاری این دوره‌ها یک ضرورت راهبردی است؟

برخلاف رویکرد سنتی که برگزاری کلاس‌های روانشناسی را یک «اقدام تشریفاتی» و «حاشیه‌ای» در نظر می‌گیرد، رویکرد علمی و آینده‌نگر، این آموزش‌ها را به‌عنوان «سرمایه‌گذاری برای بقای سلامت روان جامعه» تلقی می‌کند. دلایل متعددی این ادعا را پشتیبانی می‌کنند:

• پیشگیری، هزینه‌های درمان را کاهش می‌دهد: هر ریالی که صرف آموزش سلامت روان در شرایط عادی شود، حداقل ده برابر هزینه‌های درمان اختلالات روانی در شرایط بحرانی را کاهش می‌دهد.
• تصمیم‌گیری بهتر در شرایط بحران: دانشجویانی که از مهارت‌های مدیریت استرس برخوردارند، در شرایط اضطراری، تصمیمات منطقی‌تر و مؤثرتری اتخاذ می‌کنند و به‌جای هراس، با آرامش عمل می‌کنند.
• تداوم آموزش و عملکرد: حفظ آرامش روانی دانشجویان در دوران بحران، باعث می‌شود فرآیند آموزش و پژوهش با کمترین اختلال ادامه یابد و عقب‌ماندگی علمی کاهش یابد.
• ایجاد سرمایه اجتماعی: حضور دانشجویان آموزش‌دیده و آگاه در جامعه، نقش یک «سپر روانی» را ایفا کرده و به کاهش هراس‌های جمعی و شایعات کمک می‌کند.

چهار پیشنهاد برای نهادینه‌سازی آموزش تاب‌آوری روانی در نظام آموزش عالی

با توجه به اهمیت راهبردی موضوع و تجربه ارزشمند برگزاری این دوره در دانشکده هوایی ستاری، به نظر می‌رسد این رویکرد باید به‌عنوان یک برنامه دائمی و ساختاریافته در تمام مراکز علمی کشور جاری شود. در این راستا، پیشنهادهای زیر به سیاست‌گذاران آموزشی، مسئولان ستاد بحران و مدیران ارشد نظام سلامت ارائه می‌شود:

۱. درج درس «مدیریت استرس و تاب‌آوری» در سرفصل‌های دروس عمومی دانشگاه‌ها: دانشجویان در دوران تحصیل، حداقل یک واحد درسی اجباری با محتوای آموزش مهارت‌های روانی در شرایط بحران، شناسایی نشانه‌های اختلالات روانی، و راهکارهای مقابله با استرس را بگذرانند.

۲. تشکیل تیم‌های تخصصی سلامت روان در دانشگاه‌های بزرگ: متشکل از روانشناسان بالینی، مشاوران و مددکاران اجتماعی که به‌صورت مستمر، برنامه‌های پایش و مداخله روانی را برای دانشجویان طراحی و اجرا کنند و در شرایط بحرانی، به‌سرعت وارد عمل شوند.

۳. راه‌اندازی سامانه مشاوره آنلاین ۲۴ ساعته: بستری که دانشجویان در هر ساعت از شبانه‌روز، بدون محدودیت جغرافیایی و با حفظ کامل محرمانگی، بتوانند از خدمات مشاوره روانشناسی استفاده کنند تا در اولین نشانه‌های تنش، مداخله به‌موقع انجام شود.

۴. توانمندسازی «سفیران سلامت دانشجویی» به‌صورت سطح‌بندی‌شده: دوره‌های فشرده‌تر و پیشرفته‌تری برای دانشجویانی که به‌عنوان سفیران سلامت انتخاب می‌شوند، طراحی شود تا آنان نه‌تنها آموزش‌های مقدماتی، بلکه مهارت‌های مشاوره پایه و مدیریت گروهی بحران را نیز فراگیرند.

در پایان باید به این نکته اشاره کرد که هر مسئولی که به دنبال حفظ سرمایه‌های انسانی کشور، ارتقای سلامت روان نسل جوان و افزایش تاب‌آوری جامعه در برابر تهدیدات روانی است، باید بداند که «آموزش روانی» را نمی‌توان به‌عنوان یک اقدام حاشیه‌ای و تشریفاتی تلقی کرد؛ آنچه امروز در مراکز علمی کشور نیاز است، حرکت از «واکنش منفعلانه به بحران» به سمت «مدیریت علمی و پیشگیرانه سلامت روان» است. برگزاری دوره‌هایی مانند آنچه در دانشکده هوایی ستاری صورت گرفت، اگر به‌صورت نظام‌مند و پایدار درآید، می‌تواند الگویی برای سایر مراکز علمی کشور شود و گامی مؤثر در جهت تحقق شعار «تاب‌آوری نظام سلامت، مدیریت علمی در بحران» بردارد.