شبکه های همیار سلامت: تحلیل پارادایم خودیاری در نظام مراقبتهای اولیه
در نظام نوین سلامت، خود مراقبتی ماهیتی جمعی یافته است و مرکز بهداشت غرب تهران با فعال سازی دست کم یک گروه ۵ تا ۱۵ نفره به ازای هر مراقب سلامت در حوزه های تخصصی از دیابت و فشار خون تا سلامت روان و سرطان، ساختاری را پیاده سازی کرده که نه تنها پایبندی درمانی را از طریق پاسخگویی متقابل افزایش می دهد، بلکه با تقویت سرمایه های روانشناختی، گامی مؤثر در جهت کاهش هزینه های پنهان نظام سلامت و تحقق عدالت در دسترسی به مراقبت های اجتماعی بالینی برداشته است.
کارشناس مسئول آموزش و ارتقائ سلامت نوشت : در پارادایم نوین سلامت عمومی، خود مراقبتی دیگر صرفاً یک کنش فردی و انزواطلبانه تلقی نمی شود، بلکه به عنوان یک پدیده ی اجتماعی شناختی بازتعریف گردیده است.
تجربه ی زیسته ی بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن نشان می دهد که بار روانی و پیچیدگی های رفتاری مدیریت بیماری، غالباً در سایه ی انزوا، تشدید شده و منجر به کاهش پایبندی درمانی می شود.
در این راستا، گروه های خودیار به مثابه ی حلقه های میانی گمشده ی نظام سلامت، ایفای نقش می کنند. این گروه ها با تکیه بر اصل حمایت اجتماعی افقی، بستری برای هم آفرینی سرمایه ی اجتماعی در عرصه ی سلامت فراهم می آورند.
برخلاف مدل های سنتی آموزشی که از الگوی عمودی«داننده-گیرنده» پیروی می کنند، گروه های خودیار بر مبنای رویکرد توانمند سازی مشارکت طراحی شده اند.
در این چارچوب، نقش تسهیل گر (که معمولاً یکی از اعضای با تجربه یا یک مراقب سلامت کارآزموده است) نه به عنوان یک متخصص آموزش دهنده، بلکه به عنوان یک هم سفر راهبر عمل می کند که فرآیند اشتراک گذاری تجربیات را هدایت می نماید.
مکانیسم اثرگذاری این گروه ها مبتنی بر سه مؤلفه ی کلیدی است:
1.همسان سازی و هویت پذیری: بیمار با مشاهده ی همتایانی که چالش های مشابه را تجربه کرده اند، دچار کاهش انگ اجتماعی و احساس انزوا شده و خودکارآمدی او افزایش می یابد.
.2یادگیری مشاهده ای: بر اساس نظریه ی بندورا، اعضا با مشاهده ی راهبردهای مقابل های موفق سایرین، بدون نیاز به آزمون و خطای فردی، الگوهای رفتاری مؤثر را فرا می گیرند.
3.پاسخگویی متقابل: تعهد گروهی، عاملی انگیزشی برای پایبندی به برنامه های درمانی و اصلاح سبک زندگی است، چرا که فرد خود را در برابر جمع پاسخگو می بیند.
مرکز بهداشت غرب تهران با درکی عمیق از ضرورت بومی سازی این مداخلات اجتماعی، شبکه ای گسترده از گروه های خودیار در تمامی سطوح ارائه ی خدمات دارد. ساختار عملیاتی این مرکز به گونه ای طراحی شده که دسترسی همگانی و تخصصی را به طور همزمان تضمین نماید.
بر اساس سیاست گذاری انجام شده، در تمامی مراکز خدمات جامع سلامت و پایگاه های سلامت تحت پوشش این مرکز، به ازای هر مراقب سلامت ، حداقل یک گروه خودیار فعال تعریف شده است.
این بدان معناست که ساختار گروه ها نه به صورت متمرکز، بلکه به صورت غیرمتمرکز و مبتنی بر جمعیت تحت پوشش هر مراقب، سازماندهی می شود.
برخلاف رویکردهای محدودکننده، گروه های خود یار در غرب تهران صرفاً به بیماری های متابولیک خلاصه نشده و بر اساس نیازهای اپیدمیولوژیک منطقه، در حوزه های تخصصی زیر تشکیل می گردند:
- گروه های تنفسی: آسم و بیماریهای انسدادی مزمن ریوی.
- گروه های قلب و عروق: نارسایی قلبی و توانبخشی پس از سکته.
- گروه های انکولوژی (سرطان): حمایت از بیماران بهبودیافته و خانواده های درگیر.
- گروه های متابولیک و سبک زندگی: دیابت نوع ۲، فشار خون، اضافه وزن و چاقی (به عنوان دروازه های ورود به بیماریهای غیرواگیر).
- گروه های سلامت روان و تاب آوری: اختلالات اضطرابی، افسردگی و به طور ویژه، گروه های پیشگیری از خود کشی .
هر گروه خود یار در مراکز خدمات جامع سلامت ، با رعایت اصل صمیمیت و اثربخشی، دارای ترکیب جمعیتی متشکل از 5 تا ۱۵ عضو است. جلسات به صورت منظم و با اولویت بحث های تعاملی به جای سخنرانی های یک طرفه برگزار می شود.
آنچه این الگو را از یک برنامه ی صرفاً حمایتی به یک مداخله ی راهبردی ارتقا می دهد، رویکرد همه شمولیت آن است. با اختصاص یک گروه به ازای هر مراقب سلامت، عملاً ظرفیت پاسخگویی به طیف وسیعی از نیازهای سلامت روانی اجتماعی جمعیت تحت پوشش فراهم می شود. این شبکه، به عنوان یک دایره ی امن عمل کرده و نه تنها به مدیریت علائم بالینی می پردازد، بلکه با تقویت سواد سلامت و افزایش سرمایه ی روانشناختی افراد،هزینه های پنهان نظام سلامت را از طریق کاهش بستری های مکرر و مراجعات غیرضروری به اورژانس، به شکل معناداری کاهش می دهد.
گروه های خودیار در مرکز بهداشت غرب تهران، فراتر از یک برنامه ی خود مراقبتی، به عنوان یک داروی اجتماعی عمل می کنند. این مدل، با تکیه بر ساختاری متشکل از تیم های کوچک و هدفمند تحت نظارت مستقیم مراقبان سلامت، توانسته است مرزهای مراقبت بالینی را به سمت مراقبت اجتماعی روانشناختی گسترش دهد و گامی بلند در جهت تحقق عدالت در سلامت و ارتقای کیفیت زندگی بیماران بردارد.
کامنت